Գնաճն ընդդեմ աշխատավարձերի․ ինչո՞ւ պետական համակարգում չկա ավտոմատ ինդեքսավորում

Գնաճի և պետական ապարատի աշխատավարձերի ավտոմատ ինդեքսավորման բացակայության հարցը տնտեսագիտական և քաղաքական ամենասուր քննարկվող թեմաներից է։ Ավտոմատ մեխանիզմների նկատմամբ քաղաքական վերահսկողության կորստի վախը, իսկապես հանդիսանում է այս համակարգից խուսափելու հիմնական պատճառներից մեկը, սակայն երևույթն ունի ինչպես քաղաքական-հայեցողական, այնպես էլ խորքային տնտեսագիտական պատճառներ։

1. Քաղաքական և հայեցողական պատճառները

* Հայեցողական վերահսկողության պահպանում. Ավտոմատ ինդեքսավորման բացակայությունը կառավարող ուժին տալիս է «քաղաքական լծակ»։ Աշխատավարձերի կամ բազային դրույքաչափերի բարձրացումը մատուցվում է որպես կառավարության «բարի կամք» կամ «նվաճում» (օրինակ՝ ընտրությունների նախօրեին), այլոչ թե որպես օրենքի ու տնտեսական մեխանիզմի սովորական պահանջ։

* Բյուջետային ճկունության պահպանում. Երբ ինդեքսավորումն ավտոմատ չէ, կառավարությունն ինքն է որոշում՝ երբ, ում և ինչ չափով ավելացնել եկամուտները։ Սա թույլ է տալիս ռեսուրսներն ուղղել իր համար առաջնահերթ ոլորտներին (օրինակ՝ ուժային կառույցներ, պարգևավճարային ֆոնդեր)՝ լայն սոցիալական խմբերի (ուսուցիչներ, բուժաշխատողներ) աշխատավարձերը թողնելով նույն մակարդակին։

2. Մակրոտնտեսագիտական պատճառները («Գնաճային պարույր»)

Տնտեսագիտական տեսանկյունից աշխատավարձերի լիակատար ավտոմատ ինդեքսավորումից հաճախ խուսափում են հետևյալ ռիսկերի պատճառով.

«Աշխատավարձ–գնաճ» պարույր Երբ գնաճի համամասնորեն ավտոմատ բարձրացվում են բոլոր պետական աշխատավարձերը (իսկ մասնավոր հատվածը ստիպված է լինում հետևել դրան), տնտեսության մեջ կտրուկ ավելանում է փողի առաջարկն ու սպառողական պահանջարկը։ Սա իր հերթին ծնում է նոր, ավելի բարձր գնաճ, որին նորից պետք է հետևի աշխատավարձերի բարձրացումը։

* Աշխատանքի արտադրողականության խզում. Դասական տնտեսագիտության մեջ աշխատավարձի իրական աճը պետք է հիմնված լինի արտադրողականության աճի վրա։

Երբ աշխատավարձը բարձրանում է purely գնաճի հիման վրա, դա կարող է հանգեցնել պետական համակարգի արդյունավետության անկմանը, քանի որ եկամուտն ավելանում է առանց աշխատանքի որակի կամ ծավալի փոփոխության։

3. Հարկաբյուջետային (Ֆիսկալ) ռիսկերը

* Բյուջեի «անճկունություն» . Պետական բյուջեի ծախսերի զգալի մասն արդեն իսկ պարտադիր ծախսեր են (արտաքին պարտքի սպասարկում, պաշտպանություն, պարտադիր սոցիալական ծրագրեր)։ Աշխատավարձերի ավտոմատ ինդեքսավորումը բյուջեն դարձնում է ծայրահեղ անճկուն. ճգնաժամերի, անկման կամ հարկային մուտքերի կրճատման ժամանակ պետությունը պարզապես չի ունենա համապատասխան ֆինանսական միջոցներ այդ ավտոմատ աճը ապահովելու համար։

Ինչպե՞ս է լուծվում այս հարցը զարգացած համակարգերում

Աշխարհում կիրառվում են մի քանի մոդելներ.

* Ճկուն ինդեքսավորում. Գնաճին ավտոմատ կապվում է ոչ թե ողջ աշխատավարձը, այլ կենսապահովման նվազագույն շեմը կամ բազային կենսաթոշակը/նվազագույն աշխատավարձը (օրինակ՝ տարեկան կամ եռամսյակային կտրվածքով)։

* Միջնաժամկետ ծախսային ծրագրեր. Աշխատավարձերի բարձրացումը պլանավորվում է 3–5 տարվա կտրվածքով՝ հաշվի առնելով թե՛ կանխատեսվող գնաճը, թե՛ ՀՆԱ-ի և արտադրողականության աճի ցուցանիշները։